Uveče 8. maja 1945. nacistička Nemačka se bezuslovno predala saveznicima, i tako formalno okončala Drugi svetski rat u Evropi. Međutim, hiljade kvadratnih kilometara teritorije i desetine hiljada trupa ostali su koncentrisani u ostacima Trećeg Rajha, a neki su odlučili da nastave da se bore, umesto da se predaju.

Pre 75 godina, 14. maja 1945. partizanska vojska Josipa Broza Tita započela je poslednju veliku vojnu operaciju protiv nacističkih snaga u Evropi, krenuvši na grupu od 30.000 vojnika Vehrmahta, SS-a i kolaboratora u bici koja će postati poznata kao Bitka na Poljani.

Tokom bitke, koja je započela 14. maja i trajala do 15. maja, jedinice 3. jugoslovenske narodne armije izborile su je sa nemačkim trupama, kao i hrvatskim, srpskim, slovenačkim i drugim fašističkim formacijama, sprečavajući ih da provale preko američkog okupacijskog sektora, gde su se nadali blažem tretmanu.

Nikita Buranov, specijalista za Drugi svetski rat Ruskog vojno istorijskog društva, kaže da je malo poznat detalj bitke na koji su istoričari obratili vrlo malo pažnje, naime, umešanost sovjetskih oficira i instruktora.

„Tokom rata, sovjetski oficiri, instruktori i pripadnici podzemlja prebačeni su na jugoslovensku teritoriju u partizanske odrede, gde su obučavali svoju braću po oružju, i pomagali u stvaranju i unapređenju vojne strukture Jugoslovenske narodne armije. Ovo je pomoglo da se dobije bitka na Poljani “, rekao je Buranov u intervjuu.

Istoričar je podsetio da su do proleća 1945. nemačke snage u Jugoslaviji bile potpuno imobilisane od strane jugoslovenskih formacija, primoravši komandanta grupe E Vehrmahta general-pukovnika Aleksandra Lohra da potpiše bezuslovnu predaju nakon što su se 3. i 4. armija Jugoslavije sastale u okolini nemačke jedinice i sprečavanje njihovog bekstva preko Drave.

"Međutim, neke nemačke jedinice nisu pristale da se predaju," primetio je Buranov, "i 14. maja su se razdvojene jedinice, uključujući nekadašnje garnizone velikih gradova, bataljone Polizei i pratnje, i SS bezbednosne jedinice, okupile i pokušale da prodru u Austriju i severnu Italiju, da bi završili u američkom okupacijskom sektoru i predali se njima. "

Formiranje grupe obuhvatalo je i nacionalističke bataljone, na koje su se Nemci oslanjali da će svrgnuti veliko partizansko podzemlje, koje se uzdizalo širom zemlje tokom okupacije.

Saradnici su uključivali srpske četnike koji su se preimenovali u takozvanu 'Crnogorsku nacionalnu armiju', hrvatske ustaše (kojima je nakon stvaranja Jugoslavije dodijeljena sopstvena nominalno nezavisna marionetska država) i slovenačka milicija 'Domaće garde'. Ti nacionalisti „bili su dobro naoružani i obučeni od Nemaca“, podsetio je Buranov.

Za Jugoslovensku narodnu armiju zarobljavanje ovih snaga bio je glavni prioritet, jer su neke od njih bili umešani u ratne zločine, uključujući etničko čišćenje i kolektivno kažnjavanje čitavih zajednica za partizanske aktivnosti antifašističkih Jugoslovena.

Do 15. maja ujutro, posle nekoliko sati intenzivne vatre iz malokalibarskog oružja i mitraljeza, bitka se završila. Dolaskom dvadesetak britanskih tenkova, četničke snage bacile su oružje i podigle bele zastave predaje. Ostale jedinice su se raštrkale, pokušavajući da se sakriju u šumama ili nastave da se kreću na zapad u malim grupama. Sve u svemu, procenjeno je da su Vermaht i nacionalističke snage pretrpele oko 600 žrtava, uključujući 350 mrtvih. U borbama je poginulo i oko 100 partizana.

„Posle Poljanske bitke došlo je do još nekoliko incidenata u kojima su učestvovali pripadnici poraženih nacionalističkih jedinica. Međutim, upravo se ova bitka smatra poslednjom bitkom u istoriji Drugog svetskog rata u Evropi “, zaključio je Buranov.

Tokom Drugog svetskog rata, Jugoslavija je pretrpela neke od najgorih žrtava od svih savezničkih nacija, izgubivši do 350.000 muškaraca i žena u uniformi, a čak 800.000 civila je takođe poginulo (od ukupnog broja stanovništva 15.5 miliona pre rata). Oko 20.000 sovjetskih vojnika takođe je položilo svoje živote tokom borbi za oslobađanje zemlje.